Foto: Simone Stibbe

Brehesten

Brehesten er laga av is og grus

Vatnet renn gjenom honom

som blodet i ein menneskelekam

Ferdafolk kjem for å rida

Dei dreg i toget

og gjev honom av sporane

Ingen tem brehesten

Austerdalsbreen, so vill

Han sig eitt steg i året

Eitt steg i sekundet

tek dei vandrande

*

Å bræka 112

Kva hender millom dei mørke augo

som granskar meg på fråstand

Kunne eg ha vore sauen

som gomlar bregnar

og lepjar brevatn i åssidi

Um eg stend fast i ein sprekk

vert eg henta ut med helikopter

eller skoten um piloten

sit på rauvi og drikk

Foto: Simone Stibbe

Advertisements

Cornelius Jakhelln med Odin bak seg. Foto: Simone Stibbe

Um forfattaren stend tidleg upp um morgonen, hev ho ikkje vist seg under Tvisyn-turen. Siste dagen freistar me å nærma oss idealet åt a-menneski, me vaskar ut av hytta og sit i bilen rett etter klokka ti. Det er ikkje til å koma ifrå, at eg, i det minste, er i-menneske, og ikkje a-menneske. For berre eit par dagar sidan hev Språkdiktaturet strupa i-målet frå sitt metaforiske marmorpalass i Oslo. Me køyrer langs den smale, svingute vegen til Veitastrondi, rett som det er lyt me stogga for å sleppa mottrafikantar forbi. Eg undrar meg over kor mykje plass det er i landet Noreg. Her hadde det vore god plass til hundre millionar menneske, um dei berre hadde hatt noko å leva av. Når me stend på parkeringsplassen på Veitastrondi, bit me oss merke i hytta som ligg for anker uppe på ein fjellnabb. Det lille huset stend heilt på halv tolv, og er tjora fast med selar. Orkanen Dagmar gjorde stor skade, fortel Stein, breføraren vår med det kvite pannebandet. Eg tenkjer at hytta hev smått med framtid. Me tek på oss ryggsekkane og gjeng i veg, denne gongen i fylgje med den langbeinte fiskebiologen Arne, som gjeng framst og forserer kvas og gjørme med sjumilssteg, medan han pratar i veg um fjellsport og turutstyr. Når me kjem til åi, ligg det berre ei enkel planke der, som me må balansera over med armane utstrekte. Eit steinmonument fortel oss at engelskmannen Slingsby uppdaga Østerdalsbreen i 1894. Breførar Steinar kjem titt med ein merknad um denne brepioneren som eg av vanvare kunne ha kalla Slingby, Slingbys, Solingsby, usb. Eg tykkjer det er rart at ein rik brite får æra av å uppdaga ein bre kor det hev levd nordmenn i tusundvis av år. Sagaen um isfolket er kjent for dei som hev lese bøkene til Marit Sandemose – eg trur det held med ein peikar her, alle veit jo kor sinnsjukt lenge nordmennene hev budd på breane rundt umkring. Det var ein dum digresjon. På med stegjarni og inn i toget, forfattarindividualister innordnar seg på rekke og rad. Å ganga i tog på breen er eit døme på kor lett me òg hev for å fungera i grupper og fylgja ein leiar, vår breførar Steinar, som breibeint seier at naturen er kulturens heim. Synet av breane Odin og Tor gjer meg glad, dei tronar over kvart sitt fall, med Loke som nabo på venstresidi. Me tek ti minutt pause frå toget, eg vandrar rundt på isen og tvitrar: «Den gode kjensla av å pissa på breen med stegjarni i blåisen.» Det er ei heide kjensle, å skoda over på gudane mine, Odin og Tor, like kalde og skittenkvite som eg tenkjer at åsagudane måtte vera, um dei no finst i Det fjerde Valhall. Breen me gjeng på er stort sett flat, på attervegen stig me ned og må springa over sprekkar, noko som gjer at spenningi sit i kroppen, medan vatnet renn der nede i det blåkvite djupet. Siste dagen på breen er humøret betre og stemningi lettare, mindre knot med tog og stegjarn. Ja, for det er rart å skulle stogga um nokon fem meter bak ein hev eit problem med skorne! I Austerdalsbreen, i likskap med Nigardsbreen og Tuftebreen, ser eg so mange fargar, grønt, grått, blått, kvitt, svart, brunt og gult. På attervegen ned frå breen er det fælt varmt, eg tek av meg jakke og skjorte og vert hengjande bak dei andre. Den kjølege lufti kjenst frisk mot overkroppen, kreftene kjem att. Øystein Vidnes gjeng foran no, noko som tyder at eg er nødt til å springa forbi honom. Slik var det ifjor òg, han var fæl til å tevla um teten under vandringane. I fjor sprang me upp og ned i Tafjordfjelli med konkurrenten hakk i hæl. Eg ser meg over oksli, og dei havblåe augo til Vidnesen etterlet ikkje tvil um kva han vil: Forbi, vera fyrst. Då er det berre å gjera sitt ytste for at det ikkje hender. Ein kan ikkje berre sleppa ein sunnmøring forbi. Etter ti minutt med pesing og prusting hev eg passert Øystein og Simone. Medan Simone ber på mange kilo fotoutstyr, hev ikkje Øystein stort meir enn ei veske og tvo isokser i hendene. Det gjeng mindre enn eit minutt før Vidnesen kjem halsande, diverre spring han forbi – og snart tek han feil veg! Lange-Arne viser oss veg gjenom eit kratt, og eg tenkjer at no hev me snart sunnmøringen bak oss igjen, nett der han høyrer heime. Eg freistar å halda farti uppe, sjølv um isoksi bit meg mjukt i nakken for kvart steg eg tek. Ei kløne til å pakka sekken. Uppe på ei kolle ser eg ein blank skalle og tvo kvite leggar springa mot horisonten. Det er krise. Dette tyder krig. Eg byrjar springa igjen, og det gjeng stadig fortare. Etter nokre minutt ser eg Øystein i andre enden av ei myr, og i det eg tenkjer at sigeren snart er min, opnar sekken min seg, og eg misser kameraet i bakken. Faen òg! Lua og lydupptakaren vantar. Det er ikkje anna å gjera enn å ganga attende for å leite. Hundre meter lenger bak finn eg lue og upptakar, dei ligg slengd i myri som leikane til ein unge. Eg innser at eg er slegen, og snart dukkar Endre fram frå buskaset, med Mette og Lange-Arne hakk i hæl. Når me kjem fram til parkeringsplasssen, sit sunnmøringen på ein stein attmed elvi og gliser sigersgliset mot oss. Endre og eg gjeng ned til elvi på den andre sidi av brui, og badar nakne i isvatnet. Æra flagrar atter i vinden. Me tek eit melankolsk ciao med Steinar og Lange-Arne. På vegen til Fjærland drikk me øl i bilen (ikkje sjåføren) og held oss for gode til å le av desse horrible ordspeli: «Kva heiter fuglanes arbeidarparti? Domp-AP.» (Den klarte Endre å gissa på fyrste freisting!) Og: «Kva heiter fuglanes kommunistparti? Ska-RV.»

Øystein Vidnes, Vidnesen. Foto: Simone Stibbe

Språket snuser seg fram til seg selv og likner ikke noe annet enn maskara, lakris og vulkan. Den lille parsellhagen tegner hun setning for setning, den ville kysthagen bygger hun dråpe for dråpe. Frøene spirer i vannhvite bøker, vokser fra sildrende minst til fossende størst. Selv de store elvene jubler med små alfabeter. Hun er Edith Piaf uten hagespade. Hun er Björk Gudmundsdottir med kostebrett. Hun er en stor og ryddig fortelling brolagt med underfundige setninger. (Slike bøker vil tidens skrinne, dyrebare øyne muligens ta vare på.)

Mette Karlsvik. Foto: Simone Stibbe

Austerdalsbreen. Foto: Simone Stibbe

Jeg ser en stor varme i isen.

Snøen lukter kulde, smaker ild. Snøen er kornete som grov sand, blitshvit mot øynene, høres bare når den raser ut.

Vi stiger ned fra breen og trer inn i bøkenes by. Vi kler oss i like våtdrakter for å feire den umulige blåfargen mellom oss.

Vi lusker mellom dikthyllene uten å bry oss om den jordnære romantikken, undres heller på den oppstemte framtida: Hvem trenger salt på nyperosene når det er kullsyre i månen, helium i ambolten, stillhet i lekesverdet, og hornbriller på salg?

Hvem bryr seg om at verden forsvinner når man snart skal eie et flunkende nytt poesibibliotek?

Foto: Simone Stibbe

Eg har ikkje med meg meir enn ei bok opp i Jostedalen denne sommaren, desse dagane der nokon – enten det er skjebnen eller min venn Cornelius Jakhelln eller er det poeten Cornelius Jakhelln eller poesi-impresarioen Birgit Hatlehol – har lokka oss ut på glattisen, opp på glattisen, up on the glacier, aufm Gletscher, som for å varsle ei retning, ei retning innanfor noko så ofte ringeakta som poesien, på eit så ofte ringeakta element som isen, ei poetisk retning; is-poesi, poe-is, eller poiesis, som grekarane sa, og medan vi no snakkar om Poe: Edgar Allen Poe skreiv verdas nest første kriminalhistorie, minner poet Endre Ruset oss om, over bordet etter ein dag på breen, A Descent Into the Maelstrom er tittelen, og den handlar om Saltstraumen i Norge. Poe hadde aldri vore der, han slo det opp i ei bok, der det stod at Saltstraumen er verdas sterkaste straum. I dag ville han ha slått det opp på Wikipedia, ikkje i ei bok, men verken då eller no ville han ha vore med på denne turen, for å Poe-tisere isen, eller noko slikt, eller kanskje ville han det, om Cornelius hadde lagt igjen ei melding på telefonsvararen hans og sagt at «Poe, no skal du ut på isen». Og ja, no er eg her, Poeystein Brenes på isen, eg har ikkje med meg meir enn ei bok, og eg les hennne ikkje på isen naturlegis, men etter at sola har gått ned bak breen, og boka er: Hvorfor ensomt leve, med essay av poeten Øyvind Rimbereid, ei bok eg har hatt sidan 2007, og som dermed er gammal i den norske bokbransjemalstraumen – men malstraumen lyg: bøker blir aldri gamle – og i boka skriv Øyvind Rimbereid mellom anna om den italienske middelalderpoeten Petrarcas fjelltur, opp på fjellet Ventosum som han alltid har hatt framfor auga sine, sidan barndommen. Først i vaksen alder fell det Petrarca inn å gjere noko så originalt som å stige opp på det. «Mitt eneste mål var å finne ut hva en slik stor utsikt hadde å gi», skriv han i eit brev i 1337, og 670 år seinare skriv Rimbereid om korleis dette brevet innevarsla eit nytt blikk på landskapet, eit «moderne» blikk, frigjort frå middelalderen sitt religiøse og allegoriske grep om diktekunsten, det nærma seg ei direkte oppleving. Dette brevet varslar ei ny type dikting og ei ny tenking, subjektiv tenking og topografisk poesi, og alt Petrarca trengde å gjere for å sjå 670 år inn i framtida var å gå opp på eit fjell. Men etter å ha vandra på fjellet og pusta det inn, og kome med rusa påstandar om at fjellet overgår alle diktariske meisterverk, får Petrarca veldig bakrus, skriv Rimbereid. Han føler seg skiten etter å ha kasta seg ut i landskapet og gitt etter for lysta ved det. Vegen ned var den tyngste, ned frå fjellet og inn i si eiga tid, tilbake i mellomalderen.

Dette skriv eg ikkje utan å legge merke til at at sola har gått ned bak breen, og at auga er i ferd med å sige igjen etter å ha teke inn så mykje lys i løpet av to dagar. Eg sit på kjøkenet i ei hytte i Jostedalen, det er såvidt over midnatt, men dei andre har gått og lagt seg, ein etter ein, stive i kroppane, men mjuke til sinns, altså heilt omvendt av kva vi var då vi kom. Vi blei lokka ut på glattisen, til å delta i dette brevandringas paralympics, eit smått nervøst stevnemøte ved foten av breen, og då vi møtest kvelden før tur, er det raudfarge på vinen i poetane sine glas og smått nervøs tripping rundt tanken på det vi skal opp på dagen derpå: isørkenen, denne blåfargen som alltid har vore der bak fjella, og som eg berre har nærma meg på avstand, noko vakkert i sidesynet. Alle menneske gjer sine val, enten dei vil eller ikkje, og det eine valet utelukkar det andre. Til no hadde det ikkje falle meg inn å gå opp på isen. Men så skulle det — på den måten eg skildrar her — falle meg inn. Vi er tre kvinner og tre menn. Kvinnene har gått på is før, mennene er førstereisgutar.

Vi møttest ved storetåa av breen, og ved første blikk likna isørkenen ein oppvaskkum som har skumma over, det skal seiast, der skummet velta seg ut over breiddene av mosegrodd oppvask. Men å ta på han hadde ikkje same kjensla som mjukt skum med lunka vatn under, dette var hardt, kaldt, gjorde vondt mot huda, og skulle ein døme etter lyden av føtene mot underlaget, var det glasbrot vi gjekk på. Men bruker ein synet så ser ein: denne eldgamle blåfargen som ved nærare ettersyn er så ny!

Det eg går på med ein song på hjernen – gamle Zappa som syng Whatch out where the huskies go / don’t you eat that yellow snow – er ein gass i fast form, men heilt fast er han jo ikkje; det som under eit kort tidsperspektiv er fast, er flytande om ein ser det over lengre tid, og slik er det med alt. Og omvendt, på eit tusendels eller hundredels sekund, i eit fotografi si tidsrekning, er det lite som flyt. Og stilla på toppen av isaudet er berre tilsynelatande. Om du stansar ved ein av dei verkeleg djupe sprekkene når du nærmar deg det snøkledde platået der oppe, så ber breførar Steinar deg lytte, og om du lyttar så har breen ein puls, eit ujamt hjarteslag der nede, men meir som ein sakte og djup klukkande latter.

Eg har mørk porter i ølglaset på kjøkenet der eg sit og skriv desse orda. Akkurat i det eg har teke siste slurken kjem det ei flaggermus flygande inn gjennom det opne vindauget. Ho set seg på gardinen med halvspreidde vingar, eg skriv vidare, men så kjem ho flygande rett imot meg med eit høgfrekvent pip og eg må avslutte teksten.